Frãcëszk Tréder - załóżca i patrón Kaszëbsczégò Mùzeùm w Kartuzach przërodnik, etnograf, pisôrz, a przede wszëtczim bëlny znôwca lëdowi kùlturë Kaszëb.
Frãcëszk Tréder (1903-1980), szkólny, kaszëbsczi badéra, spòleznowi dzejôrz ùrodzył sã 6 łżëkwiata 1903 r. w Łątczińsczi Hëce k. Bòrzestowa (kartësczi pòwiôt), w wieledzecny kaszëbsczi familii. Jegò mëmka, Paùlëna Tréder z dodomù Walkùsz, bëła szkólną. Òjc Frãcëszka - Jón Tréder béł gbùrã, co miôł półtora hektara òbrobny zemi i swój króm w Bòrzestowie. Ùtrzëmanié z tegò niewiôldżégò gbùrstwa i môłégò wiesczégò krómù, wielny, bò dzesãcòsobòwi rodzënë, sprôwiało wiôldżé drãgòtë, dlôte Jón Tréder zajął sã téż prowadzenim tzw. domòkrążnégò hańdlu. Dwa razë w tidzeniu òjc Frãcëszka òbjéżdżôł fórmanką òkòlëczné wse i skùpiwôł jôjka, masło, drób, żebë pòtemù z kùpionym towarã jachac na rënk do Gduńska. Starë i cãżkô robòta òjca òstałë żëwé w pamiãcë Frãcëszka. A zôs w bòrzestowsczi spółdzelni òjc Frãcëszka przedôwôł wszëtkò, na co leno mógł nalezc przedôj, le przede wszëtczim – to, co bëło baro wôżné i òstawiło trwałi szlach w sztôłtowanim młodi òsobòwòscë czilelatnégò dzecka – wëdowiznë zrzeszów i pòlsczich òrganizacjów dzejającëch na zemiach w zarabczonym przez Prësôków kraju.
Frãcëszk zaczął swòją szkòlną edukacjã w niemiecczi pùbliczny szkòle w Bòrzestowie, gdze ùcził sã niemiecczégò jãzëka, le w dodomù pòznôwôł krëjamnotë pòlsczégò czëtaniô, pisaniô i rechòwaniô. Zaczekawienié Frãcëszka historią regionu i lëteraturą sprôwiło, że ùdbôł ùczëc sã dali w Szkólnowsczim Seminarium (Seminarium Nauczycielskim) w Grëdządzu. Nie bëło to letczé, bò òkróm trimù brëkòwné bëłë na to dëtczi. Na szczescé, Tréder dostôł stipendium, chtërno pòmògło mù w edukacji. Na ten ôrt młodé pòlsczé państwò pòmôgało w rozwiju swòjich pedagògicznëch karnów. Z òdpisënkù swiadectwa dozdrzelałoscë Frãcëszka Trédra z 17 czerwińca 1922 r., dowiadëjemë sã ò ùkùńczenim przez niegò Seminarium, pòprzez złożenié òd 9.06 do 17.06.1922 r., szkólnowsczégò egzaminu w Grëdządzu.
Pò ùkùńczenim Seminarium, Frãcëszk Tréder zaczął robòtã w 1922 r. jakno szkólny w Szarloce pòd Kòscérzną. Pò dwùch latach robòtë – w 1924 r. mùszôł równak òstawic swòjã robòtã z przëczënë słabégò zdrowiô – chòroscë serca. Przez nastãpné trzë lata robił na gbùrstwie òjca. Za przëczëną Aleksandra Majkòwsczégò zajął sã zbiéranim zabëtków materialny kùlturë i lëdowégò kùńsztu Kaszëb, a téż wërobã szkòlnëch nôùkòwëch pòmòców. Założił spółdzelniã ò pòzwie „Szkólnowskô Wërobniô Nôùkòwich Pòmòców” („Nauczycielska Wytwórnia Pomocy Naukowych”) w Gdini. W 1932 rokù zòrganizowôł pierszi wëstôwk zabëtków w Bòrzestowie. Dzél z jegò zbiorów trafił jesz przed wëbùchniãcym II swiatowi wòjnë do Etnograficznégò Mùzeùm (Muzeum Etnograficznego) w Toruniu. W 1938 r. òżenił sã z Aleksandrą Bòkówną, z chtërną miôł dwùch sënów Jana i Andrzeja. Wëbùchniãcé II swiatowi wòjnë znikwiło planë Frãcëszka Trédra ò ùtwòrzenim kaszëbsczégò mùzeùm. Wòjnowi czas przeżëł w Gdini, Radomskù (ù familii), kù reszce na przëmùsowëch robòtach w Niemcach. W 1945 r. przëjachôł nazôd na Kaszëbë i znôwù zaczął robòtã nad zbiéranim regionalnëch dóbr kùlturë. W tim czasu (1945 r.) òrganizacją i prowadzenim Mùzeùm zajął sã Pòwiatowi Òstrzódk Krzewieniô Kùlturë i Kùńsztu (Powiatowy Ośrodek Krzewienia Kultury i Sztuki) w Kartuzach, chtërnégò direktorã béł Édwôrd Ògórk, sekretérą dr Henrik Kòtowsczi, a skarbnikã Émil Lnisczi. Kòl Kaszëbsczégò Mùzeùm założonô bëła mésterniô kaszëbsczégò wësziwù, chtërną prowadzëła Frãcëszka Majkòwskô, a ju òd 26 zélnika do 15 rujana 1945 r. mòżna bëło òbzerac pierszi pò wòjnie wëstôwk kaszëbsczégò lëdowégò kùńsztu. W mùzeùm, chtërno pòwstało w pòmieszczeniach „Kaszëbsczégò Dwòru” („Dworu Kaszubskiego”), 4 lëstopadnika 1945 r. kòl leżnoscë zjôzdu kaszëbsczich dzejarzów w Kartuzach òstôł òtemkłi „Wëstôwk Pòlsczi Martirologii” („Wystawa Martyrologii Polskiej”). W 1946 r. Mùzeùm przeniosło sã z „Kaszëbsczégò Dwòru” do bùdinkù pò dôwnym areszce sledczim kòl Kòscersczi sztrasë.
Mającë na ùwôdze wiédzã i doswiôdczenié Frãcëszka Trédra w kaszëbsczich sprawach, Pòwiatowi Kòmitet do Sprawów Kùlturë (Powiatowy Komitet do Spraw Kultury) pòprosył gò ò zreòrganizowanié mùzeùm i przeprowadzenié inwentarizacji zbiorów. Òtemkła sã nowô perspektiwa dlô Trédra. Pòwstałémù w 1945 r. mùzeùm w Kartuzach brëkòwny béł chtos taczi jak òn, pasjonata i znôwca regionu. W sparłãczenim kòlekcji Majkòwsczi, Kòtowsczégò z kòlekcją Trédra widzónô bëła mòżlëwòsc na rozwij institucji.
Pò latach, Tréder wspòminôł: Czej jô béł przëjachóny nazôd z wòjnë, Pòwiatowi Kòmitet do Sprawów Kùlturë, reprezentowóny przez dra Henrika Kòtowsczégò, F. Majkòwską, Ògórka, Kòsyńsczégò, pòprosył mie ò pònowné pòdjimniãcé starów ò zòrganizowanié mùzeùm, bédëjącë mie przejãcé chëczë kòl Kòscersczi sztrasë i czilenôsce ekspònatów, trzëmónëch òbczas wòjnë w magazynie tzw. Pòwiatowégò Wëdzélu (Wydziału Powiatowego).
Mùzealiów przekôzónëch Frãcëszkòwi Trédrowi bëło 241. Z pòmòcą Trédrowi przëszło pòwstałé w 1947 r. Towarzëstwò Lubòtników Kaszëbsczégò Mùzeùm m. dr. Aleksandra Majkòwsczégò (Towarzystwo Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. Aleksandra Majkowskiego), chtërno dostało bùdink pò Ùrzãdze Pùblicznégò Bezpiekù (Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego) kòl Kòscersczi sztrasë. Frãcëszk Tréder przëstąpił do przëstosowawczich robòtów. Wiele remóntowëch robòtów w bùdinkù wëkònół sóm. Ùpòrządkòwóny przez Frãcëszka Trédra òbiekt òstôł òtemkłi dlô pùbliczi 1 maja 1947 r. Przez krótczi czas Mùzeùm zarządzëwało Towarzëstwò Lubòtników Kaszëbsczégò Mùzeùm m. A. Majkòwsczégò, chtërnégò przédnikã béł dr Andrzéj Bùkòwsczi.
W 1948 r. w Mùzeùm òdbéł sã malarsczi wëstôwk Mariana Mòkwë.
Òd 1 stëcznika 1950 r. Kaszëbsczé Mùzeùm – tak jak wszëtczé jinszé mùzea w Pòlsce – òstało ùpaństwòwioné, Towarzëstwò Lubòtników Kaszëbsczégò Mùzeùm m. A. Majkòwsczégò z sedzbą we Gduńskù òstało zniosłé. Tréder przekôzôł tedë na jegò miectwò zebróné ekspònatë i òbjimnął czerownictwò môla, a pòtemù òstôł jegò kùstoszã (jaż do przeńdzeniô na emeriturã w 1974 rokù). Przë mùzealnëch i etnograficznëch robòtach wespółrobił m. jin. z Bòżeną Stelmachòwską, Andrzejã Bùkòwsczim i Wacławã Szczeblewsczim. Òsoblëwą pòmòc Tréder miôł òd Frãcëszka Brzezyńsczégò, Agùstina Mielewczika i Jizabellë Trojanowsczi. Dzejnota Frãcëszka Trédra to nié leno same próbë twòrzeniô mùzeùm. Ùdzeliwôł sã spòleznowò, pisôł artikle, wiérztë i kaszëbsczé teatralné przedstawienia.
Tréder twòrził radiowé i sceniczné dokazë. Kòło Akademików Kaszëbów (Koło Akademików Kaszubów) w Kartuzach pòkôzało 14 i 15 zélnika 1938 r. kaszëbską kòmediã Frãcëszka Trédra „Wrëje” („Swaty”). Widowiskò to ùsadzoné bëło dlô toruńsczi radiowi stacji, a pòtemù przesztôłconé do zdrzadniowëch warënków. Ten lëdowi dokôz miôł w sobie czekawé elementë z żëcô Kaszëbów: tuńce, lëdowé piesnie i zwëczi. Przedstôwk cesził sã wiôldżim pòbiérã i òchòtnym pòmionã pùbliczi, wielno pòzeszłi w zalë Centralnégò Hòtelu (Hotelu Centralnego) w Kartuzach. Tréder pùblikòwôł téż swòje pòpùlarnonôùkòwé artikle w môlowëch gazétach jak „Chëcz”, w regionalnym dodôwkù Kartësczi Gazétë (Gazety Kartuskiej) „Kaszëbë” („Kaszuby”), czë téż w „Jantarowëch Traktach” („Jantarowych Szlakach”).
Frãcëszk Tréder – z pòczątkã 1976 r.– òpùscył Mùzeùm i przeniósł sã do swòjégò rodzynnégò dodomù w Gdini. Tam wnet, w domôcy cëszë, baro pòwôżno zachòrzôł. Tim razã nie béł to zawôł serca, le wëléw krwi do mùskù. Pò dłëgszi bëtnoscë w bòlëcë, w dzélu zesztiwniałi, przëjachôł nazôd dodóm, do Gdini.
Òstatny rôz w swòjim żëcym przëjachôł do Kaszëbsczégò Mùzeùm w 1979 rokù – w dniu, czedë Wòjewódzkô Nôrodnô Radzëzna (Wojewódzka Rada Narodowa) we Gduńskù nadała Kaszëbsczémù Mùzeùm w Kartuzach Medal „Zasłëżonym Gduńsczi Zemi” („Zasłużonym Ziemi Gdańskiej”) z leżnoscë XXX-lecô jistnieniô.
Za swòjã kùlturalną dzejnotã dostôł Medal Stolema przëznôwóny przez Karno Sztudérów „Pòmòraniô”, Strzébrzny Krziż Zasłëdżi (Srebrny Krzyż Zasługi) (1959), Kawalérsczi Krziż Òrderu Òdrodzeniô Pòlsczi (Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski) (1960), Medal 1000-lecô Pòlsczégò Państwa (Medal 1000-lecia Państwa Polskiego), Òdznakã Zasłëżonégò Dzejarza Kùlturë, (Odznakę Zasłużonego Działacza Kultury), Strzébrzną Òdznakã za Òpiekã nad Zabëtkama (Srebrną Odznakę za Opiekę nad Zabytkami), Òdznakã Òpiekùna Môlów Nôrodnëch Pamiãców (Odznakę Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowych) i wiele jinszich. Ùmarł 20 zélnika 1980 rokù w Gdini i òstôł pòchòwóny na Witomińsczim Smãtôrzu (Cmentarzu Witomińskim) w tim gardze. Jegò miono nosy Kaszëbsczé Mùzeùm w Kartuzach i Spòdlecznô Szkòła w Bòrzestowie, a téż jedna ze sztrasów w Kartuzach i Baninie - wiôldżim môlu leżącym w kartësczim pòwiace.
Barbara Kąkól